Komitet Noblowski uhonorował w tym roku trzech badaczy, którzy nauczyli się włączać i wyłączać komórki nerwowe za pomocą światła. Optogenetyka, bo o niej mowa, zaczęła się od zielonej algi, a dziś służy do precyzyjnego mapowania obwodów nerwowych w mózgu — i, być może, na przywracaniu wzroku.
Kto i za co
Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny 2026 otrzymali wspólnie Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel „za odkrycia dotyczące kanałów jonowych reagujących na światło i rozwój optogenetyki” — ogłosiło Zgromadzenie Noblowskie przy Instytucie Karolinska 5 października 2026 roku [2].
Historia zaczyna się w jednokomórkowej alga Chlamydomonas. To właśnie tam Peter Hegemann i Georg Nagel odkryli białko channelrhodopsin, które pod wpływem niebieskiego światła otwiera się i wpuszcza do komórki naładowane jony [2]. Karl Deisseroth poszedł o krok dalej — w 2005 roku wprowadził gen kodujący to białko do neuronów szczura i wywołał sygnał świetlny; dwa lata później zadziałało to w mózgu żywej myszy. Tak narodziła się optogenetyka [2].
Włącznik dla mózgu
„Optogenetyka daje możliwości mapowania mózgu w sposób, o jakim kiedyś mogliśmy tylko marzyć” — powiedział Per Svenningsson, przewodniczący Komitetu Noblowskiego ds. Fizjologii lub Medycyny, cytowany w komunikacie Nobel Assembly [2] (tłum. red.).
Dzięki tej metodzie można precyzyjnie włączać i wyłączać konkretne grupy neuronów światłem i obserwować, co się wtedy dzieje — to pozwala przyczynowo badać pamięć, emocje i zachowania, a nie tylko je obserwować [2]. Przykładem bywa przywoływana w doniesieniach medialnych reaktywacja wspomnienia strachu u myszy z 2012 roku [1]. To wciąż badanie na zwierzętach, nie na ludziach.
Sam Karl Deisseroth podsumował znaczenie metody krótko: „Optogenetyka jest silnikiem odkryć” — powiedział cytowany przez Stanford Medicine [3] (tłum. red.).
Od laboratorium do kliniki — ale na razie powoli
Optogenetyka jest też badana jako potencjalne podejście terapeutyczne, między innymi we wczesnych badaniach klinicznych nad przywracaniem wzroku [2]. W doniesieniach medialnych wspomina się też o potencjale tej metody w chorobie Parkinsona, padaczce i zaburzeniach psychiatrycznych [1][4].
Warto jednak zaznaczyć, że mowa tu o wstępnych etapach badań klinicznych, a nie o gotowych terapiach stosowanych rutynowo u pacjentów [1]. Większość przełomowych — w sensie naukowym, nie marketingowym — zastosowań optogenetyki wciąż pochodzi z eksperymentów na zwierzętach, głównie na myszach.[1][4]
Źródła
- [1] ScienceDaily — Health & Medicine: Scientists win 2026 Nobel Prize for controlling brain cells with light — https://www.sciencedaily.com/releases/2026/10/261018205037.htm
- [2] Nobel Assembly at Karolinska Institutet (NobelPrize.org): Press release: Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 - NobelPrize.org — https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/
- [3] Stanford Medicine: Stanford University professor Karl Deisseroth wins 2026 Nobel Prize in physiology or medicine — https://med.stanford.edu/news/all-news/2026/10/deisseroth-nobel-prize.html
- [4] Nature (news): Medicine Nobel awarded for brain 'switch' that controls neurons with light — https://www.nature.com/articles/d41586-026-03091-2
- [5] Al Jazeera: Nobel medicine prize honours US and German scientists for optogenetics work — https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/nobel-medicine-prize-honours-us-and-german-scientists-for-optogenetics-work
Treść ma charakter informacyjny i opiera się na doniesieniach wskazanych źródeł. Nie stanowi porady medycznej.